Dibistana bi şevborîn

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search

Xwendingeha bi şevborîn an dibistana bi şevborîn, dibistan in yên ku îro hîmê programa dewletê ya asîmlasyona wê diafirêne.

Li Kurdistanê, li ser dibistanan divêt ku mirov xwedi zanebûn û fêrbûn bêt. Ji ber ku ev yek pir girînge. Ji ber ku ew dibistanin ku iro hîmê programa dewletê ya asîmlasyona wê diafirêne. Zimanê kurdî tê qedexe kirin, bi bi zimanê din bi mecburî kurdî, zarokên wan têne perwerde kirin. Ciwanên kurd ji divêt ku vê yekê pir baş fahm bikin, Iro ciwanên kurd yên ku di bistanên tirkan de xwandina ji sadî 80 ên wan zimanê xwe yê dayikê ji bîr kiriya. Gelek ji wan ji piştî dibistanê an ji di deme dibistanê de bidest fêrbûna zimanê dayika xwe weke zimanekî beyenî ddike. Piştre ku çend fêr ji dibin, êdî nikarîn zimanê dayika xwe weke ku bê bi kar anîn an ji weke zimanê jiyanê nikarê bi kar bêne. Ciwan ku li ser vê yekê, ne bi zanebûn bin û xwedi têgihiştin bin, wê ev rewşê berdewam bike. Divêt ku di vê xalê û astê de li ser bê sekinandin. Ciwan, divêt ku zanibin ku zimanê dayikê nasname û rûmete miorva. KU mirov ji zimanê dayikê dûrket, mirov ji wê rûmet û ji nasmane xwe dûr dikeve. JI ber vê yekê divêt ku mirov pir mazin li ser zimanê dayikê û ew dibistanên ku têne gotin cihê xwandinê ne li ser bê sekinandin. Bi dîroke asîmlasyonê re divêt ku mirov li ser bisekinî û fahm bike û nas bike, wan dibistanan. Zimanê mirov qedexe kirin, sucekî mirovahiyê ya. GUnahakî mirovahiyê ya.Ji ber ku ciwan karibin li ber wî gunahê mirovahê bisekinin, divêt ku xwedi zanebûn bin. Divêt ku rastiya xwe û dîroke xwe zanibin. Divêt ku xwe pêşî nas bikin. Emê bi serekê pêvajoyên bişavtinê bênine ser ziman.

JI ber vê yekê divêt ku mirov pir li ser bisekine. Divêt ku mirov fahm bike. Bi tirkî re iro sûrî û îran ji dixwezin ku weke tirkî vê saziya dewletî bi kar bênin li hevberê kurdan. Iro asîmlasyonaka(bişavtin) mazin li hevberê tê meşandin. Bi armanca ji hole rakirina wan û dawiya wan di dîrokê de anîn, hinek hewldan bi saziya perwerde têne kirin. Iro, di deme me de teknoloji ji pêşketiya. Teknoloji ji bi wê pêşketina xwe ji bişavtina li hevberê kurdan ya ku bi saziya perwerde tê meşandin, bingihekî mazin diafirêne.


[biguherîne] roje me, demên bişavtinê û pêvajoyên wêWeke sê pêvajoyên girîng ji roje me, mirov bi ber demên berê herê, wê çêtir rasti were fahmkirin. JI ber ku rasti, di iro de tê ser ziman. `Iro di dîrokê de dîrok ji di iro de veşartiya`.Bi vê yekê, em nêzîkatiyê bênine ser ziman. Dem pêşî, girînge. dibistanan de bicih kirina. Deme duyemin ji deme perwerdekirina. Deme sêyamin ji deme ku dîrok çawa jîn bûya û çawa pêvajoya bişavtinê pêşketiya. Deme sêyêmin dîrokê têne ser ziman. Bi hersê pêvajoyan, pêşî wê bê kişandin ser "Oto-asîmlasyonê". Oto asîmlasyon, mirov ku zimanê xwe bikar neyêne ya. An ji guh nediyê de ya. Mirovê ku guh nede zimanê dayika xwe bêrûmete. Ji ber ku pêşiya wê bêrûmetiyê bêgirtin, divêt ku mirov li ser vê yekê pir bi sekinê.

dem 1

Xwendingeha bi şevbirîn, dibistana ku têde dayîm tê mayîna. Mirov, ji deme ku bidest dibistanê dike ya ku mirov têde dimêne haya ku mirov bidawi dike ya.Li Kurdistanê, iro gelek ji wan hene. Lê ji ku asîmlasyona li ser serê kurdan bibina serî kar dibînin. Iro li kurdistanê zarokên kurd ji zaroktiya xwe ji malê têne hilandin û dibin û di wan dibistanan de bicih têne kirin. Di wan dibistanan de ji rastiya xwe û dîrokê xwe û civaka ûr têne mazin kirin. Kurdekî ku di wanderan de mazin bû, êdî dibê tirkek û derdikeve. Kurdî ku di wanderan de mazin bû, êdî mirov ni karê jê re bêje kurd, ew dibe kurdekî wilo ku karê êdî li hevberê gelê xwe ji şer bike û wan bikujê û komkujiyên mazin bêne serê wan.

dem 2

Li kurdistanê iro ev dibistanên ku hene û ji wan re bi tirkî dibêjin " YATILI OKUL", weke cihê ku mirov di wanderan de ji rastiya wan tê dûr kirin in. Di wanderan de mirovên ku dimênin, ku her sibeh di rabin ji xweê, bi xwêndaya ku bi tirkî jê re dibêjin "and" her sibe bi wan tê gotin ku bêjin "em tirkin".Ji wan re zaroriya ku rojê sê çar caran bêjin em tirk in.Bi vê yekê, ku mazin dibin, êdî têne tiştên di wan dibistanan de xwandina di seê wan de hene. Ji wan pêve ti tiştekî dî nayê hiştin. Pirtûkên ku di wanderan de têne xwandin ji, yên ku hertimî tirkitiyê bi aşq tênine ser ziman in. Ji xwe, ji wan pirtûkên wilo pêve ti pirtûkên din nayêne xwandin û dewlet nahêle ku bikevine hundur de ji. Li wir, rastiyên wan yên ku hene, ji wan têne standin û binardkirin. Hinek "rastiyên din" weke radtiyên wan ji wan re têne vegotin û dikina rastiyên wan.

Li kurdistanê, pêşî bi vî awayî ji aliyê sistemê ve rasti tê kuştin. Piştî ku rasti hata kuştin, êdî pêre dîrok û hê gelek rastiyên din ji di mirin. Lê ya rasti divêt ku mirov bêje ku mirovê ku di wanderan de mazin bû, êdî bi tememî ji rastiyê xwe ya ku heya dûr dikeve. JI zimanê dayika xwe dûr dikeve. Ev yek, ji aliyê sisteme tirk ve bi sistemî tê kirin. Bi sisteme perwerde ev yek tê kirin. Ji aliyekî dî ve ji di jiyanê de gelek kirinên ku vê timem dikin têne kirin. Axiftin bi kurd û nirxên kurdi anîn ser ziman bi navê kurdî, qedexe ya. Nirxên kurdi ji bin, bi navê tirkî têne ser ziman. Ev yek, weke pêdivîyaka ku wê perwerde temem bike tê kirin. Bi vê yekê, tê xwestin ku mirovekî kurd, bi xwe û nirxên xwe ve xwe weke yekî tirk nasbike, çi pêdivî pê heya tê kirin û tê bicih anîn. Bi vê yekê, divêt ku mirov bêje ku ji aliyê sistemê ve ji pir mirovên ku têne ji bo vê yekê kar dikin û dibêjine xwe em mirovên znaistê ne, têne bi kar anîn.

demê 3

dîrok û rastiBi şavtin ji ji hole rakirin û windakirina rastiyan re dest pê dike. Li kurdistanê, bi vê yekê ve girêdayî divêt ku mirov bêne ser ziman, sisteme zilamên xwe çêkirine yên ku vê yekê bi rê ve dibin. Dîrokê ku heya ji bo ku were ji bîr kirin hertişt tê kirin. BI vê yekê dîrok û pêşketinên de û bi ber bi şavtinê ve çûna pêvajoyan, fahm kirina wan girînge.Bi sereke em divir li ser wan deman bisekinin. Ev yek ne tenê bi aliyekî tê kirin. BI gelek aliyan tê kirin. Minaq weke ku ji aliyê olî ve ji tê kirin. Ji aliyê olî ve gelek metne kurdî û nivîs yên orjînal hatina windakirin û vegerendina wa ya tirkî bi navê tirkî weke ya rast têne nîşandin. Weke nivîsên Bedîuzzeman. Weke wî hê gelek hene yên nivîsên wan yên rast hatina windakirin û li gor ku "ew kirina tirk tênine ser ziman".

Li kurditanê, ji bo ku kurd her weha bibine tirk iro ji ev yek tê kirin. Zimanê kurdi iro ji qedexe ya. Iro ji ev yek tê kirin. Nirxên kurdî û dîrokê kurdi bi nêzîkatiya bi sistemî ji aliyê tirkan, Îraniyan û arabên Sûrî ve bi gelek piştgiriyan tê berdewam kirin. Kurd iro hinekî gihiştine têgihiştine vê yekê, JI ber vê yekê ji, li ber xwe didin.

Divêt ku mirov li dîrokê dimeyîzenê, mirov pir kirinên ku li hevberê kurdan pêk hatina mirov dibîne. di dîrokê de li hevberê kurdan ji bo ku ew xwe ne ênine ser ziman, pir kirina hatina kirin. Axlaba ji deme ku mirov dîrokeke bişavtinê li kurdistanê bi nivîsêne, divêt ku mirov ji demên piştî deme Medan bidest pê bike û binîvîsêne. Piştî deme Medan hinekî bi vir de ku Kurd ji aliyê Rêzanî(siyesî) ve ji rêveberiyên herêmên xwe ketin, êdî li ser serê wan her weha pêvajojên bi şavtinê dest pê kirin. hemû kiirnên di vê xalê yên ku hatina kirin ji, ji ber ku yên ku li ser serê wan xwediyê serweriya rêzanî bûn, wê serweriya xwe mayinda bikin û demdirêj bikin.

Deme ku ku mirov li demên piştî Medan dimeyîzenê, mirov dibîne ku hinekî bi pişt wan re û bi vir ve serdestiya persan li ser kurdan dest pê dikê. Ew ji ku serdestiya xwe mayinda bikin, du tiştên girîng li hevberê kurdan dikin. Ya pêşî, bi nêzîkatiya ku aqil bikar bênin, li hizir û nirxên kurdan weke yên xwe xwedî lê derdikevin. Bi vê yekê re li herêman ji mafê serdestitiyê didin. Bi vê yekê deme ku mirov li herêman dimeyîzenê, mirov dibîne ku kurd weke ku serdesti xwe ne. Li herêman persan ev yek li pêştira ji herêmên kurdan yên ku tirk li ser serdestin. Lê ji aliyê rêzanî ve hemû tişt kirina bin destên xwe de. Deme ku li hevberê vê yekê rabûn, êdî li ber wan ketina şer de. Îran ku mirov bêje, xwediyê çand û nirxne wilo ya ku dayika wan gelekan ji çand û nirxa kurda ya. Ziman ji di nav vê yekê de ya.

Berî demên Îslamê, her weha bi xwedi derketina li nirxan serwer kirin. Vê yekê, di nav kurdan de ji cih girt. Kurdan bi wan re demeke dirêj bi hev re jîn kirin. Weke dewletekê û du gelan bi hev re têde jîn bibin jîn bûn. Kurd, lê piştî deme ku Îslam hat pêde, êdî guharandin çêbû. deme ku Îranê ola Îslamê erê kir, êdî mecbur ma ku dev ji nirx û pêşketinên berê berde û li gor wê olê ku nû derketin xwe ji nû ve ava bike û çêke. Lê ev yek, hesanî ne bû. Gelek şer ji bûn. şerên navxweyî bûn. Lê di dawiyê de bû. îran, bi ole Îslamê xwe ava kir. Kurd, deme ku îranê her weha kir, êdî bi nirxên xwe bi tenê man. Wan zû bi zû ole Îslamê erê ne kir. Ji ber ku ole wan ji xwe, di pêşktin û rêxistina xwe de ji ya Îslamê ne şûn ve mayî bû. Şer êdî di nav kurda û navendên Îslam de dest pê kir. Lê di wê navberê de hin bi hin misilmanti ji li Kurdistanê bicih dibû.Êdî mirovan erê dikir. Lê ew erê kirin, bi pevçûna bi rê ve diçû.

Aliyê di bin destê safeviyan de li kurdistanê

Li aliyê îranê li kurdistanê di wê wan deman de û piştî wan deman ji pir serhildan ru didin. Li berxwadan pir mazin dibin. Kurd dizwezin ku nirxên xwe bi parazên. Ev dem, mirov karê karê bêje ku demeke nû ya, j ibo kurdan ji her weha demeke nû ya. Di sadsala PIştî ku Îslam bû, piştre ne bi gelekî re êdî bi çend sadsalan piştre mirov karê bêje ku nîvê kurdan bûbû misilman. Lê vê yekê ji, şerên ku di nav kurdan û navendan de bi dawî ne kir. Şer berdewam kir. Ji ber ku piştre şerê serdestiya di nav navendên Îslamê de j dest pê kiribû. Kurdan di serî de Li gor çand û hizire xwe awayekî olî di misilmantiyê de ava kir. Têde bidest anîna ser ziman ya nirxên xwe ji kirin. Bi vê yekê êdî hin bi hin bi îslamê di nav kurdan pêşketin derketina hole. Lê vê yekê, şerê di nav kurdan û navendan de bidawî ne kir. Kurd, li ser axên xwe biazad û bidilê xwe jîn dibûn. PIştre xwe xwestin ku vê yekê bi xwe re berdewam bikin. Lê ne bû. Ji ber ku Di serî de ziman arabî weke yê Kur´an´ê û pêre ji weke yê îslamê hata dîtin, êdî hin bi hin li ser vê yekê pêşketinên nû derketin. Lê zimanê kurdan ji ber ku pir xurt bû û rûniştî bû, zêde vê yekê zimanli şûn ne hişt. Kurdan ole îslamê di zimanê xwe de pir baş û mazin anîn ser ziman. "Qasîde" tneê di kurdî heya. Pêşî wan pêxist. Bi vê yekê ziman di cih de ma. Bi vê yekê, ji aliyê civaknasî û hizrî ve kurdî pir bi pêşket.

dem, haya ku hata deme sadsala 15 û wan, êdî mirov karê bêjê ku kurdî mazin dise li gor demê pêşketibû. Di kurdî de kurdan, hê pergala deme Gutî û Mîtanî û Huriyan bi kar dianî. Hê pergala zimanê wan ya vê demê bû. Lê li gor demê û herêman devên nû ji hê ji dema Medan bidest pêşketinaka bi pergal kiribûn. Bi vê yekê, kurdî di parast û dewlemend dikir. Di sadsala 15 û piştre de, êdî hin bi hin li hevberê kurdan pêşketinên mazin derdiketin. Di wê demê de, weke demeke ku şiyarbûna ji mirov karê ji bo îraniyan bi navkê, weke ku bixwezin vegerihine hizir û nirxên wê demê di wan de hinek pêşketinan xwe dide berçavan. Şaxê îranê yê wê demê, dixweze ku çareke din niivsên zerdest bide hevdû. JI bo bê yekê pir zanistan ji bi pirsiyar dike. Ew ji li herêman li wan digerihin, Ev yek, ji bo kurdan ji dibe, demeke nû. Kurdên ku hata wê demê nirxên xwe parastina rastî êrîşan tên û bi komî têne kuştin.

Lê di wê demê de derketina osmaniyan û bi piştgiriya kurdan mazinbûn û bilind wan ji kurdan ji komkujiyên wan xilas neke. Hin bi hin têne bi ser kurdan de. Piştî ku ew têne serdestiyê, êdî bi olê, ew serdestiya xwe li herêman kurdan didina erêkirin. Kurd pir civakaka bi nirx û bawermenda. Osmani ku serdestiyên xwe çêdikin, piştre êdî dikin ku vê yekê, bi olê berdewam dikin, hata demeên berdewam dikin ji. Lê piştî demekê pêde ku kurd, li kevneşopî û nirxên wan û jiyana wa mudahala tê kirin, êdî di rabina ser xwe û serî li ber rêveberiya osmaniya di hildin. Di vê demê de li ber persan ji serî tê hildan. Dergahên ku haya wê demê nirx ku kevneşopiyên kurdan li ser lingan hiştina weke Dergahan ji dikevine bin denstê wan de û gelek ji wan ji li ber kurdan bi navê wan di sekînin. Ev yek, rêwşeke nû diafirêne. Dem ku haya ku tê deme sadsala 17 û 18 wan deman ev yek berdewam dike.Lê ligelek herêman ji li berxwadan ji dibin. Serî hildan ji dibin.

Aliyê di bin destê osmaniyan de li kurdistanê

Li aliyê tirkan pir seri hildan dibin. Piştî sadsala 16 û wan pêde, dem hemû dibine demên serî hildanê li kurdistanê li hevberê osmaniyan. Osmani ji, di wê demê de(sadsala 16 û 17 de) dem ne weke demên berê ya. Êdî ew ji bi hêzin. Her cihê ku êrîş lê kirina û ketinê de li wan deran, navende "devşîrmê" ku ji wan re dibêjin "ocak" ava kirina. Di wan deran de têne lêskeran ji bo xwe diafirênin. Kurdistanî ji gelek ni wan her weha ji herêmên ku hatina êrîşkirin, ji wanderan zarok hatina hildan û di wanderan de hatina mazin kirin. Bi van navendan di demeke kin de artişaka mazin ya osmaniyan tê avakirin. Êdî her weha ji bo ji aliyê rêveberî ve hebûna bi domênin, êdî serweriya xwe dixwezin ku ji her alî ve bicih bikin, BI vê yekê, êdî li gelek herêman herêmên kurdan yên ku weke ku bi serê xwe ne û yên ku bi "şancaq"in û yên bi "hukumet" in, têne tesfiyakirin. Yên li ber xwe didin ji êdî diçina ser wan. Bi vê yekê, êdî li kurditanê demeke nû dest pê dikê.

Di sadsala 18, û piştre de, dem hemû ji bo kurdan, demên seri hildan û li berxwadanê ne. Di van deman de kurd êdî fahm dikin ku nêhte dewletê ewê ku kurdan ji hole rakê.Kurd vê yekê fahm dikin. Bi vê yekê re, êdî li ber xwe didin.Li berxwadanên wan de mazin dibin. Lê gelek li berxwadanên wan tên parçiqandin. Bi riya olê gelek gerêmên kurdan bi êlên xwe di hildina cem xw eli ber herêmn ku li ber xwe didin didina şerkirin. Bi vê yekê, êdî mirov karê bêje ku demeke nû li kurdistanê ji kurdan û xalkê din yên ku jîn dibûn yên xalkî û yên olî dest pê dike. Gelek ji wan xalk û koman di vê demên ji hole ji têne rakirin. Yên ku têne ber ji hole rakirina weke kurdan, li berxwe didin. Deme ku tê demên piştre êdî hertişt bi nav tirkitiyê tê kirin. Hertişt bi tirkî tê tarifkirin.Yên ku li ber wê ji dirabin êdî dijmin têne hasêbe û diçina ser ziman.

Deme sadsala 19 û piştre, ev yek, pir bi pêşdikeve. Di kurdistanê de li ser navê kurditiyê çi heya tê ji hoel rakirin. Zarokan di xwendingehên ku wan jê re digot "Islah okulu" têne tirk kirin. Di vanderan de rojê sê an çar caran mecburî bi didina gotin ku ew bêjin "em tirkin". Zimanê, nû tê afirandin. Armanc ewe ku wê herkesek bê tirk û wê bê tirkkirin. Di sala 1923an de deme ku komara tirk tê avakirin, bi nav kurd û tirkan tê avakirin. Lê piştre hemp tişt tê tirkkirin.

Li aliyê kurdistanê yê ku hatikriin nav sînorê komara tirk de kurd

Kurd, di deme komarê de hemû mafê wan tê qedexe kirin. Zimanê wan tê qedexe kirin. Pirtûkên wan yên ku hatina nivîsandin, têne guharandin bi tirki û orjinalê wan yên kurdî têne windakirin. Di wan pirtûkan de bêjeyên "kurdî" ji bi bêjeye "tirkî" têne veguharandin. Bi navê kurditiyê û li ser navê kurditiyê ti tiştek naye hiştin. Hemû tişt ji hole tê rakirin. Zarok ji di cihên ku ji wan re dibêjin "Islah"ê de têne tirkkirin. Di deme komarê de, piştre ev cihên ku ji wan re têne gotin islah, bi dibistanên ku ji wan re dibêjin "imam hatip"ê têne pêşxistin. Ol ji di vanderan de tê bikar anîn. Di wan deran zimanak heya ku mirov fêr bibe û dîrokek heya ku mirov bixwanê. Ew ziman ji tirki ya û ew dîrok ji dîroka tirki ya ku hati nivîsandina.

Ev yek, her weha berdewam dikê. Weke demeke ji berdewam dike. Bi van kirinan, êdî li kurdistanê, li ser navê kurdî tê demeke ku mirov ni karê ti tiştekî bêne ser ziman. Hemû tişt weke ku winda bû ya. Ji kurdên ku ji ber nirxên xwe li ber xwe didin ji weke Şêd Riza, şêx saîd û hwd ser hildanên wan têne parçiqandin û mirovên ku bi wan re serî hildana têne kuştin û yên ku mana ji dibina cihê ku wan jê re digot cihê Islah´ê.Li wanderan wan bi navê tirkî perwerde dikin.

Lê her çend ku her weha tê kirin ji, hê ji bêje "kurd"î ji hole ne rabûya. Ew li gor xwe vê re ji çareseriyeke dibînin. Yên ku dibêjin "em kurdin", ew dibêjin "ne win ne kurdin, win tirkên serê çiyê ne". Li gor profesorekî tirk an ji nivîskarekî wan, bêje "kurdî", deme ku pêl berfê kirina û di bin lingên wan de gotiya "kart kurd", hingî wan ji xwe re gotiya em kurdin. Li gor wan kurd ew in. Bi vê yekê, komarê "Asimlasyon programe" meşand. Bingihê vê yekê ji di destûra xwe ya bingihin de bi çêkirin. Li gor destûra ya bingihin, yên ku li tirkî jîn dibin " hemû tirkin". Di nav vê yekê navbendî nîne. Ji xwe, de ku siyesetmedarên wan diaxivin ji dibêjin, li ber destûrê "herkes wekheve". Bi vê yekê ev program tê bi rê ve birin.

Li aliyê kurdistana ku katakirin di nav sînorê îranê de kurd

Li îranê, ji deme ku mirov li kirinan dimeyîzenê, mirov dibîne ku heman rêbaz tê bi kar anîn. Li wir ji destûr û ol pir baş tê bikar anîn. Nirx û çanda kurda li wir ji qaxada ya. Her çend ku di destûra wan ya bingihin de Navê kurdan hebe ji û têde mafê perwerde hatibe bicihkirin, haya iro ev yek ne hatiya bicih anîn. Li wir ji heman rêbaz bi tirkan re weke wan tê bi rê ve birin. Li ser navê kurdî hemû tişt hatiya qedexe kirin. YÊn ku ji hole ne rakirina ji dibêjin "çand û dîrok ya persana". Her weha tê nîşandin. Li ser navê kurdî qedexeya ku yek tiştekî bike û bêje. Bahsa kurd kirin qedexe ya.

Li îranê rastiya kurd û pêşketina wî nîne. qedexe ya. Deme ku mirov li wir dimeyîzenê, mirov di çend qedexekriin heya. Kurd li wir ji, di medresan de têne perskirin. Mafê wan ya ji yê ku ji hebûna wan tê hemû qedexe ya. Zimanê wan qedexe ya. Di vê yê de îran olê pir baş bi kar têne. Li wir j di medresan de kurd têne perkirin.Mafê perwerde bi zimanê dayikê qedexe ya ji bo kurdan.

Deme Îraka kevn de li qata kurdistanê ya ku hatikirin nav sînorê ve de kurd

Li îraka kevn ji hemû tişt weke îran û tirk dimeşî. Zimanê kurd qedexe bû. Li îrakê zimanê arabî serdest bû. Têne mafê araban hebû. Kurdî li wir ji qadaxe bû. Deme ku kurdan dixwest ku nirxên xwe bênine ser ziman dihatina kuştin, weke ku li tirkî û Îranê. Li wir ji zimanê kurdi qedexe bû. Li îraka kevn, dijberiya kurdan û xwestina kurdan ji hole rakirin, derkete asta herî bilind. Kurdan li wir li ber xwe da, Li wir ji, zarokên kurdan ji wan dihatina standin û dihatina arabkirin. Gelek zarok, bi sedhezaran hata iro ji winda ne. Zarok ji wan dihatina standin, didana malên araban û bi arabî mazin dikirin. ravandina zarokan li wir pir li pêş bû.

LI îrakê, deme ku mirov bahsa wê bike divêt ku mirov ji bîrneke û bêne ser ziman ku çawa saddam huseyin li hevberê kurdan gaza kimyawî bi kar anî. Gaza ku li hevberê kurdan bi kar anî ji ji Hollanda kirî û bi kar anî li hevberê kurdan. Almanya ji ji aliyê çekên kîmyewî ve hinek piştgiriyên wê kiribû, hin çêkên kîmyewî almanya dabûbûna saddam.Tirkiyê vê demê piştgiriyeke mazin dabû Irakê, di deme Saddam de.Bi sadhezaran kurd hatina kuştin. Weke ku li tirkî û îranî bû, bi milyonan bazdan û li cihanê bûna pênaber. Li îraka kevn ku mirov bi sereke bêje weke tirkî dibistanên arakirinê hatina vekriin û bikar anîn. Weke wan, li wir zarok, hê di biçûkatiya xwe de ji dê û bavê xwe dihata standin û dihata arabkirin.Vê rewşê heya deme ku saddam huseyin li hevberê kurdan di 16 adarê 1988an de gaza kimyewî bikar nîn berdewam kir.

LI qata kurdistanê ya ku hati kirin nav sînorê Sûrî de kurd

Li sûrî, ku mirov bahs bike, ji tirki, îrakê û îranê ne cudetir li kurda nêzîkati kir. Sûrî ji weke Iî îrakê, xwediyê rejîmeke ku jê re digotin "baas". Wê rejîme baas, li îrakê tij ji kurdan kir, wê ji heman tirş kir. Wê ji zarokên wan ji wan distandin û dikirina arab. Zimanê kurdi li wir ji qedexe bû. Perwerde kirina bi zimanê dayik ye bi kurd hê j haya iro qedexe ya. Ew ji zarokan di dibistanan de jibo ku bibina arab tişte ku tirkan arabên îrakê û îranan kir, wê ji kir.

Weke ku li wan herêmên din yên kurdan heya, li wir ji kurditi û li ser navê kurditiyê hertişt qedexe ya. Mirovên ku dibêjin ez kurdin yan tê kuştin ya ji tê girtin û bi êşkence û zindanan re ru bi zu dimene. Ew rêbazên ku tirk îraniyan bi kar dianîn, lê piştre sûrî ji dest avête wan rêbazan li hevberê kurdan. Li wî herêmê kurdistanê, gelek dîrokeke kurdan ya weke ku pir pir kevne heya. Ev ji weke dîrokê sûrî tê nîşandin. Sûrî ji weke tirkî û îranê olê pir mazin li hevberê kurdan bi kar têne. Tirkanî, raniyan û araban, ol kriiya hizreke bîrdozî ji bo van kirinên xwe yên ku dikin. Olê weke bîrdozîyekê bikar tênin. Ji bo ku kurd li wir ji ne bêjin em kurdin, çi pêdovî pê heya tê kirin.Li wir ji weke tirkî û îranê, iro ji zimanê kurdi û perwerde bi zimanê kurdi qedexe ya. Li wir ji divêt ku herkese bi arabi bi peyive û weke araban be. Ji wê pêve ti tiştek naye erê kirin, weke tirk û îraniyan.

Li sûrî, weke rêbazakê li dîjî kurdan ku tê bi karê anîn, mafêtiya hemwelatî ji wan re nîne. An ji ku hebe ji ji wan tê standin. Iro li Sûrî bi sadhezaran kurd bê mafê hemwelatî jîn dibin. Ti mafê wan yê mirovahî ji nîn e.

Îro li qata kurdistana li aliyê tirkî kurd

haya iro tirkan ev qata kurditanê ya ku di nav sînorê wan de ya, maya.Lê haya îro ji li kurditanê mafê kurdan yê ji hebûna wan tê yê zimanê wan yê dayikê û perwerde bi zimanê dayikê nîn e. Hertişt li ser navê kurdî qedexe ya. Ji bili vê yekê, iro kurd ji ber ku mafê xwe yê bingih weke mafê perwerde bi zimanê dayikê dixwezin têne kuştin û girtin. Têne dibêjine wan, "mafê yê ku win bibina tirk heya". j wê pêde ti mafê wan wê ne be. Ku mirov li kirinên wan dimeyîzenê, mirov dibîne ku vê yekê bicih ji tênin. Ti mafê insanî û mirovahî ji bo kurdan nîne. Li ser navê wan hertişt qedexe ya. Dîroke wan xwandina wê qedexe ya. Zarokên kurd, iro ji di dibistanan de têne bi tirk mafê wan heya. gelekan ji wan ji, dibin û dikina dibinstanên ku ji wan re dibêjin " yatili okul", di wan de bicih dikin û teêne mafê fêrbûna tirkitiyê j iwan re dihêlin. Dîroka wan ji wan re qedexe ya ku fêr bibin.

Dî tirk de du saziyên girîng yên ji bo komarê ku herine ser kurdan de hene. Yek Artişa û ya din ji saziya perwerdê ya. Li gor xwe, weke ku ew dibêjin, bi artşê wan "ahl" dikin û bi perwerde ku zimanê wan yê dayik dide ji bîr kirin û dike tirk dike "mirov".Deme ku mirovek haywanakî digirê ji bo wî alimêne xwe ahl dike, piştre bi talîm kirina wê bi fêr dike. Her weha li kurdan ji nêzîkatî tê kirin.

Li qata kurditanê ya ku di nav sînorê tirkî de hatiya hiştin de nêzîkî 20 milyon kurd jîn dibin. Lê mafê yekî ji ji wan yê ti tiştekî nîne. Hemû ji mafê xwe yê perwerde yê bi zimanê xwe dixwezin û li ser ard û warê xwe bê hatina ser wan û şer jîn bibin. Ev tenê xwesteka wan heya. Lê heya nahaka ev xwestaka wan bicih ne hatiya. Kurd ji ji ber ku wê mafê xwe bistênin, iro i ber xwe didin, Ji ber ku li ber didin, êdî j wan re tê gotin "terorîst".Ji ber ku mafê xwe yê mirovahî dixwezin ew terorîst têne denazandin. Li kurdistanê, ji bo kurdan iro, di mafê ku j bo mirovan heya nîne. Ji bo wan ti maf nîne. Rêz û hûrmet ji hebûn û nirxên wan re nîne. Dîroka û zimanê û pêşketina wa ya bi kurdî qedexe ya. Hemû, li gor dewletê divêt ku bibine tirk û jîn bibin. Wekî di ji ti mafê wan nîne. JI bo ku ev yek pêk were ji, saziya perwerde tirkî di tenê ji kurdan mafê tirkî û perwerde dide nîaşndin. Kurd bi her awayî hatiya qedexe kirin.

Îro li qata kurdistana li îranê kurd

Kurd li wir, li aliyê tirkî çawa ne li wir ji wilo ne., Wekî dî ti mafê wan yê xwe perwerdekirinê bi zimanê dayikê tine ya. Li wir ji hertişt tê xwestin ku bibe pers. Ji wê pêve ti mafê nîne ji kurdan re. Deme ku kurd bahsa mafê xwe yên mirovahî dikin yan têne kuştin û yan ji tê girtin û darizandin û piştre têne bi darve kirin. Sêdar her weha li pêşiya wan û xwestina mafê yên mirovahî ne.Li îranê ciwanên kurd ku bahsa mafê xwe yên mirovahi dikin û dixwezin, weke ciwanên kur Ihsan fattahiyan têne darizandin û bi dar ve kirin. Diçina sêdar ê.

Li îranê, ti mafê kurdan nîne. Her çend ku hinek saziyên mafên mirovan dibêjin ku li îranê mafê mirovan nîne ji, mirov karê bêje ku ji bo mirovên pers ku ne hemûyan be ne wilo ya. Ji persan heya. Mafê bingihin yên wan yen perwerde bi zimanê dayikê heya. Yê xwe bi pêxistin bi zimanê xwe yê dayikê heya. Pirsgirêkên wê yên ku iro hene, yên demokratize kriinê ne. Lê ji bo kurdan mirov nikarê têne bêje ku ew pirsgirêk hene. Ji bo wan pirsgirêkên bigihin hene. Yên ku xwe perwerde kirinê bi zimanê dayikê hene. Li wir, mirov karê bêje ku qirkirinaka bi çandî û felsefî û siyeseî weke ku li tirkî heya li wir ji heya. Kurd iro li îranê bêmaf in ji her mafê xwe yên mirovahî û insanî. Ew ji weke ku tirk dikin têne mafekî ji kurdan re didine nîşandin, ew ji her weha mafê ku weke ku tirk dikin ku kurdên li aliyê wan bibine tirk, yên li aliyê wan ji mafê yên ku bibine pers heya. Ji wê pêve ti mafê kurdan li wir ji nîne. Li wir ji weke tirkî ti mafê avakirina dibistanên kurdi bi zimanê kurdî nîne.

iro li qata kurdistana li aliyê sûrî kurd

Li qata kurdistana li aliyê sûrî ji divêt ku mirov bêje ku weke aliyê tirkî û îranê ti maf nîne ji bo kurdan. Li sûrî ji weke ku li îranê û tirkî hene pirsgirêkên, pirşgirêkên demokratizekirina welat heya. Lê wir ji, ji bo kurdan ne tenê ew pirsgirê heya. Li wir ji weke tirk û îranê pirsgirêkên bigihin ji bo kurdan hene. Li wir, iro ji weke îranê û tirkî zimanê kurdî hê qedexe ya. Hê perwerde bi zimanê dayikê mafê wê ji kurdan re nîne. Li wir ji hemû tişt bi navê arabî heya. Rejima baas, tişte ku berî vê demê di îraka kevn de saddam dixwest dibike ew ji dixweze ku wê li hevberê kurdan bike. Iran ji û tirkî ji di heman nêzîkatiyê de ne li hevberê kurdan.

Deme ku mirov li dîrokê sûrî dimeyîzenê, mirov dibîne ku di destpêka demazirandina xwe de bi kurdan re ava bû. HIngî fransî berî damazirandinê li serwer bûn. Di wê demê de dema ku ew bi şûn ve vekişiyan, hukumete kurdan ji li wir hata damazirandin. Her weha mirov karê bêje ku gelek mafên wan hebûn. Lê dimeên piştre wan ji, çawa ku tirkan weke ku di konfaransa lozanê de gotin em li ser naê kurd û tirkan li virin, û piştre komar tenê kirina komarak tirk, wan ji wilo kir bi heman rêbazî li hevberê kurdan. PIştre zimanê kurdî bitimî hata qedexe kirin. Iro, ji kurdan re mafê xwe xwestin ji, tê qedexe kirin. Weke ku tirk û îran dikin, ku mafê xwe dixwezin ku şaradar û perlamenter ji bin digirê û diavêje girtigahê, ew ji hemna rêbazê bi kar têne. Bi ti awayî mafê mirovahî yê perwerd bi zimanê dayikê naye dayîn. Li tirki ji û li îranê û li sûrî ji, iro, kurd ji mafê yê mirovahî û insanî bêparin. Saziyên perwerde yên van welatan têne ji bo ku kurdan bike tirk, pers û arab tevdigerihê. Bi hev re iro li hevberê kurdan di şerekî tinekirinê de ne. Bi hev re biryara qirkirina kurdan ya çandî siyesî û ziman û hê gelek aliyên din dana û iro bi rê ve dibin wê biryarê.

Oto-asîmlasyon

Iro gelek kurd zimanê dayika xwe bikar nayênin. Deme ku mirov dibêje wan çima bi kar nayêne, dibêje ez nizanim. Oto-asîmlasyon, weke xwe bi xwe, xwe kuştina, Nirxên xwe kuştina. JI bo ku otoasîmlasyon pêk were pêşî yên ku dixwezin asîmle bikin, zimanê ku bi kar tênin pir popular dikin, zimanê ku wê bi kujin ji pir biçûk didina nîşandin. Dikin ku yên ku diaxifin, wî zimanê xwe biçûk bibinin. Hertimî li ser nekêrhatina wê diaxivin û tênine ser ziman. Nirxên wê ji û dîrokewê biçûk didina nişandin. Ev xosletên oto-asîmlasyonê ne.

Divêt ku mirov li ser asîmlasyona oto-asîmalsyonê bi sekinê.Iro li kurditanê ji ber gelek sedeeman ji bê ev yek heya. Gelek kurd zimanê xwe yê dayikê bi kar nayênin. Dibêjin em kurdin lê zimanê xwe bi kar nayênin.Dibêjin ku "em zanin, lê em karin xwe baş bi zimanê din bênine ser ziman". Ev ji ya rasti amcamaka metingeriyê ya.

Ziman kurdan bi dîroke xwe re xwediyê dîrokeke ku ne bin 12 hezar salan re ya. Lê kurd vê yekê nizanin. Bi zanebûn ev yek ji ber çavan tê ravandin. Nahêlin ku mirov li ser vê yekê bi sekinî. Kurd haya ku wê oto-asîmlasyona ku li ser xwe ne buhurênin wê ne gihine rûmete xwe. Rûmetî li nirxên xwe xwedi derketina. Li zimanê xwe xwedi derketina. Di jiyanê de divêt ku kurd zimanê xwe bi kar bênin. Kar û barê û axifinên xwe bi zimanê xwe bikin.Zimanekî zanin ne tiştekî xiraba. Lê belê ji zimanê xwe yê dayika dûrketin tiştekî pir xiraba. Di her qada jiyanê de divêt ku hewl bidin ku zimanê xwe bi kar bênin. Bi vê yekê wê karibin wê asîmlasyon û oto-asîmlasyonali ser xwe bişikênin. Miorvên ku zane be, wê li zimanê xwe xwedi derkeve. Lê yên ku nazan bin wê ji dêla zimanê xwe li zimanekî dî xwedi derkevin.

Divêt ku mirov baş zanibe, pêşketine her mirovî di zimanê dayikê wî de ya. Ziman, ne tenê ji hinek bêjeyan pêk têt. Ji aliyê genetikê ve ji ev yek bi wate ya. Deme ku zimanê dayikê bi ne hata nîn, hingî, saxsiyat dimire. Oto asîmlasyon xwe bi xwe, xwe qatilkirina. Xwe kuştina. Saxsiyata xwe kuştina. Ji miorvahiya xwe dûrketina.

bi asîmlasyon, oto-asîmlasyon re kuştina ziman

Ziman bi asîmlasyonê re tê kuştin. Çand tê tinekirin. Dîrok tê windakirin. Li pêşketin û nivîsandin hizir û raman tê girtin. Yên ku di nivîsên ji bi gelek awayan çûna ser wan çêdibe. Kî wê rastiya ku tê xwestin ku ji hole were rakirin bêne ser ziman, weke dijmina. Li tirkî iro ya ku tê kirin ev e. Zimanê kurd qedexe ya. Yên ku tênin ser ziman ji weke dîjmin têne ser ziman. deme ku kurd bahsa ziman xwe dikin, weke "parçakirina tirkî" têne gunahbarkirin. Bi vê yekê, dikin ku bi şûn ve gav biavêjin. Ev gotina "parçakirina tirkî" divîr de, karakî mazin ji bo sistemê dibîne. Kî serê xwe ji bo zimanê xwe rakê rastî wê tê.

Bi vê yekê, mirov karê bêje ku ziman tê kuştin, û li pêşiya bi kar anîna wî ji astang têne afirandin. Astanga pêşî li tirkî bi vê yekê, destûra wan ya bingihine. Ku kirin hatina kirin, bi sedeme ne li gor destûrê ya têne astang kirin. Lê weke xalaka destûrî têne mafê axiftin û bi karanîn tirkî ji mirovan re dihêlin. Bi vê yekê dixwezin bêjin têne mafê yê tirkitiyê heya. Ji wê pêve ti mafê wa nîn e.

KUştina zimanê kurdî bi tekoşîna sisteme tirk ya li hevberê zimanê kurdî pêk têt. Ji her alî ve bi hêze xwe ve diçê ser kurdî. Yên kurdî bi kar tênin ji bi kuştinê re ru bi run ne. Mafê yên jiyanê nayê hiştin. Sistemê iro "dij-kurditi" mazin bi pêş xistiya. Li ser vê yekê destûra xwe ya bingihin ji ava kiriya. Li gor destûra tirkî ya bingihin, ti carî bi zimanê kurdî perwerde nayê dayîn. Divêt ku hemû tirk bi tirkî were kirin. Divêt ku di jiyanê hertimî tirk bi kar bê anîn. Gelek kurd ji weke lanetliyên sadsala 21 ê vê yekê erê dikin. Zimanek deme ku di perwerde de nehata bi kar anîn wê mire. Kurd bi xwe ji bi xwandinên xwe yên di bistanên tirkî de zimanê xwe dikujin. Ev asîmlasyona otoasîmlasyona. Kurd kengî gotin,e ne me divêt ku bi zimanê xwe perwerde divêt ku bikin, hingî wê bi sazi û hemû tiştên xwe ve wê, wê asîmlasyona li ser xwe bişikênin.


Çavkanî

Nivîsa Abdusamet Yigit a. ji pirtûkên wî yên bi navên "Di sedsale 21'ê de şoreşa kurd: rojava" û ya "Li ser jenosîda kurd a ku di sedsale 21´min de ku hê didomê" hatîya girtin.